CZAS ODZYSKANY – PAMIĘĆ I UCZESTNICTWO
Prezentacje sztuki współczesnej – rzeźby, instalacje, działania
ORLA ART POINT – PUNKT SZTUKI ORLA

Organizatorzy: Uniwersytet Artystyczny im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu, Fundacja Nowa UAP, Gmina Orla, Gminny Ośrodek Kultury w Orli, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego

Honorowy Patronat Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu

HARMONOGRAM:
19. 09 – przyjazd uczestników projektu
20 .09 – wstępne przygotowania, ustalenia i decyzje związane z miejscami działań i ekspozycji.
21 – 24. 09 – działania warsztatów ceramicznych
21 – 24. 09 – działania warsztatowe w przestrzeni publicznej 

Przez cały czas pobytu trwają prace realizacyjne uczestników projektu traktowane jako otwarty proces. 

FINAŁ 

24. 09. godz. 12:00 – kilkugodzinna akcja Teatru Rzeźby Brygady Pigmaliona – Wiesław Koronowski (przed synagogą)

– prezentacja działań warsztatowych – Użycie siły – Janusz Bałdyga

– budowa pieców węgierskich i butelkowych – rozpoczęcie procesu wypalania – Piotr Mastalerz

25. 09., godz. 12:00   – Otwarcie wystawy  Czas odzyskany – wernisaż, prezentacja prac uczestników projektu, oprowadzanie (wnętrze synagogi).
– godz. 16:00  – konferencja Sztuka współczesna poza centrum.
– godz. 19:00 – koncert Targanescu Trio

Uczestnicy projektu: (artyści, pracownicy Uniwersytetu Artystycznego im. Magdaleny Abakanowicz w Poznaniu, Politechniki Białostockiej w Białymstoku)
prof. Janusz Bałdyga
prof. Rafał Górczyński
prof. Wojciech Hora
prof. Karolina Komasa
dr Daniel Koniusz
prof. Wiesław Koronowski Brygady Pigmaliona – uczestnicy: prof, Jarosław Bogucki, prof. Igor Mikoda, prof. Rafał Kotwis, dr Marcin Radziejewski
prof. Maciej Kurak
dr Piotr Mastalerz
prof. Jarosław Perszko – Politechnika Białostocka
Targanescu Trio – koncert


„Prawda dzieła jest w jego zgodności z czasem”

—Włodzimierz Borowski

Słowo synagoga odpowiada hebrajskiemu bejt kneset co można tłumaczyć jako dom zgromadzenia a więc miejsce spotkań, wymiany myśli i sprawowania obrzędów religijnych. Wielka liczba określeń synagogi wynika z jej wielofunkcyjności.


Na tych cechach opieramy refleksję dotyczącą synagogi jako inspiracji działań artystycznych współczesnych artystów wywodzących się z poznańskiego Uniwersytetu Artystycznego.
Synagoga jako źródło inspiracji kieruje wektor naszych zainteresowań ku przyszłości zakotwiczonej w rozpoznawanej przez nas historii Orli. Niewątpliwie dominuje historia prosperity społeczności Żydów orlańskich (kaflarnia Wajnsztejnów) w otoczeniu rdzennej ludności prawosławnej.
Synagoga pozbawiona zwojów Tory i bimy stanowiącej kluczowe miejsce obrzędów religijnych nie stanowi przestrzeni sacrum ale mimo wszystko w jej architektonicznym charakterze i pamięci przywołanej śladami świetności (freski, bogactwo sklepienia) i zniszczeń, zakodowana jest powaga skupienia wobec społeczności która odeszła.
Z jednej strony chcemy odwołać się do materialnego potencjału przestrzeni z drugiej do żywej pamięci o miejscu i ludziach.
Otwarta formuła nie pozwala na przedstawienie precyzyjnego projektu ale w chwili obecnej jesteśmy w stanie przedstawić założenia i strategie działania jego uczestników. Obecność artystów UAP ma charakter warsztatowy w tym sensie że realizacja prac będzie miała charakter otwartego, dostępnego dla publiczności procesu. Naszym zamierzeniem jest włączenie w te procesy mieszkańców Orli.
Wnętrze synagogi traktujemy jako obszar wobec którego należy zachować należny mu respekt. Stąd wynika tendencja do użycia materiałów elementarnych spójnych z zastanymi w Orli. Myślę o materiałach i substancjach o podstawowym i symbolicznym znaczeniu jak kamień, glina, drewno, stal ale też dźwięk i światło które wydaje się istotnym elementem łączącym realizacje kilku artystów uczestniczących w projekcie.
Janusz Bałdyga

Wystawa Czas odzyskany – (przestrzeń synagogi)


A H-K 12/30 | Jarosław Perszko (Praca zrealizowana)
Instalacja Jarosława Perszko pt. „A H-K 12/30” złożona z dwunastu płaskorzeźb, pochodzących z cyklu „Ślady zwielokrotnione”, oprawionych w drewnianą ramę. Praca wykorzystująca część istniejącej w dorobku artysty realizacji, dedykowana jest przestrzeni dawnej synagogi w Orli. Umieszczona przy wschodniej ścianie budynku, w sensie architektonicznym, ale i symbolicznym naśladuje aron ha-kodesz – najważniejszy element wyposażenia każdej czynnej synagogi, miejsca przechowywania zwojów Tory.

Sam monumentalny cykl pt. „Ślady zwielokrotnione” Jarosław Perszko realizował w latach 2012 – 2013 we współpracy z Zakładami Maszynowymi HAMECH w Hajnówce. W efekcie powstało łącznie 30 płaskorzeźb odlanych w stopie aluminium pochodzącym ze złomu: 3 x 10 w pojedynczej serii, o wymiarach 180 x 64 x 3 cm każda, numerowanych. Wszystkie trzy serie Perszko odlewał warstwami w ramach jednej i tej samej formy. Struktura awersu i rewersu płyt zdradza ten żmudny proces, w którym cieleśnie uczestniczył sam artysta, rozprowadzając ręcznie warstwy materiału izolującego kolejne odlewy. Obie powierzchnie dokumentują pozbawiony upiększeń, retuszów naturalistyczny efekt pracy z ciekłym metalem. Z jednej strony zastygła, wybrzuszająca się powierzchnia, z drugiej – gęsty, głęboko fakturowy relief utrwalający ślady ręki autora. „Ślady zwielokrotnione” są dokumentem procesu rzeźbiarskiego w możliwie najbardziej organicznej jego postaci. Złożona w całość pojedyncza seria z jednej strony uzmysławia doskonałość i „inteligencję” materiału rzeźbiarskiego, dopasowanie każdej kolejnej płyty wraz z ich niedoskonałościami, z drugiej – ujawnia tę charakterystyczną dla twórczości Perszko fascynację problemem procesualności.
W czerwcu 2020 roku, w dniu 490 rocznicy ogłoszenia Konfesji Augsburskiej, najważniejszego dokumentu kościoła luterańskiego, na terenie tzw. Rynku Siennego w Białymstoku został odsłonięty architektoniczny pomnik, zaprojektowany także przez Jarosława Perszko, upamiętniający zapomnianą w tym miejscu od dziesiątków lat nekropolię wyznania luterańskiego. Przywołany białostocki monument prezentuje 16 z 30 tablic „Śladów zwielokrotnionych”, podobnie jak w orlańskiej synagodze zwróconych do widza stroną gestularną. Tą, która dokumentuje mozolny proces przygotowań do kolejnego odlewu, ale też, która uczłowiecza ten skrajnie technologiczny, bezduszny zdawałoby się proces kreacji. W odniesieniu do obu lokalizacji, tablice te są nie tylko nośnikiem odcisku konkretnej jednostki (ich autora), ale przede wszystkim zuniwersalizowanego znaczenia ludzkiego bytu i jego doczesnego śladu. Wszakże losy polskich Żydów zapisane są głównie w trudno czytelnych, zatartych przez przeszłość znakach po nich.
Centralna kompozycja nowopowstałej instalacji symbolicznie „spina” całą przestrzeń synagogi, stanowiąc tu swego rodzaju kulturową protezę. Układ trzech rzędów tablic (po cztery w każdym) stwarza analogię do Dwunastu Pokoleń Izraela, nie tylko w sensie liczebnym, ale i wizualnym: ma strukturę swoistej rozległej mapy. Kształt „A H-K 12/30” nasuwa też skojarzenia bliskie regionowi Podlasia – architekturę cerkiewnych ikonostasów, szafiastej konstrukcji samego aron ha-kodesz czy po prostu rozwiniętych, gęsto zapisanych zwojów papieru. W obrządku judajskim jednak ten architektoniczny ekwiwalent katolickiego ołtarza, poza ceremoniałem modlitw, przesłonięty jest ozdobną kotarą – parochet. Ta oddziela sferę sacrum od profanum, przyznaje dostęp do Słowa Bożego jedynie wybranym. Zatem fakt, że monumentalna praca Jarosława Perszko stoi oparta o ścianę w odległości uniemożliwiającej podglądanie jej z drugiej strony (wszak „Ślady zwielokrotnione” to pełnowymiarowy obiekt), nie czyni z niej główny przedmiot doświadczenia, a jedynie przesłonę tego, co niedostępne dla zmysłów widza.
Dorota Perszko-Sosnowska

Koncepcje prac:

WAHADŁO | Karolina Komasa
Obiekt mobilny, instalacja umieszczona w pierwszej części synagogi (sień) oparta na mechanice wahadła nawiązująca do permanentnej potrzeby czyszczenia, utrzymywania w czystości przestrzeni prowadzącej do właściwej synagogi. Słowa kluczowe – higiena, czystość, śluza. Autor: prof. Karolina Komasa

OŚ | Wojciech Hora
Zainstalowany w głównej hali synagogi, zawieszony na stalowej linie obiekt składający się z precyzyjnego układu kamieni które swoją masą stabilizują rozchwianą, metaforyczną materię. Słowa kluczowe: napięcie, masa, totem, rytuał. Autor: prof. Wojciech Hora

DŹWIĘK | Daniel Koniusz
Instalacja dźwiękowa polegająca na emisji dźwięków zakodowanych w murach synagogi. Słowa kluczowe: cisza, szmer, pamięć, emisja. Autor: dr Daniel Koniusz – Pracownia Audiosfery

ŚWIATŁO | Rafał Górczyński
Instalacja świetlna emitująca białe światło z wnętrza synagogi. Obiekt architektoniczny traktowany jako źródło niezwykłego światła. Słowa kluczowe: światłość, błysk, aura, poświata. Autor: prof. Rafał Górczyński

PROCES | Maciej Kurak
Obiekt rzeźbiarski nawiązujący do idei akademii zainstalowany w przestrzeni babińca wykorzystujący otwór okienny skierowany do wnętrza synagogi. Słowa kluczowe: kontekst, akademia, przestrzeń. Autor: prof. Maciej Kurak

ZNAK | Janusz Bałdyga
Obiekt przestrzenny wykorzystujący mobilność kilkudziesięciu identycznych elementów w tworzeniu nowych znaczeń.
Autor: prof. Janusz Bałdyga

Istotną część projektu stanowią warsztatowe działania artystyczne z adresowane do mieszkańców Orli, zakładające udział młodzieży i przedstawicieli innych grup społeczności orlańskiej. (cykle kilkudniowe zakończone publiczną prezentacją).

KAFLE | Piotr Mastalerz
Odwołujemy się do charakterystycznej dla Orli historii zakładów kaflarskich, które w ograniczonej skali funkcjonują do dzisiaj. Proponujemy warsztaty ceramiczne i związaną z nimi budowę pieców butelkowych i węgierskich w przestrzeni otwartej w sąsiedztwie synagogi. Ostatnim etapem jest spektakularne, wieczorne wypalanie ujawniające widowiskowy charakter procesu zakończonego materialnym efektem w postaci wypalonych obiektów ceramicznych 24. 09

MONUMENT | Wiesław Koronowski – Brygada Pigmaliona:
uczestnicy: Jarosław Bogucki, Igor Mikoda, Rafał Kotwis, Marcin Radziejewski
Nawiązanie do rzeźby w przestrzeni publicznej min. najstarszego świeckiego monumentu w Polsce – pomnika hetmana Stefana Czarnieckiego w Tykocinie. Działanie polega na tworzeniu realistycznego monumentu na osi synagogi w przestrzeni pomiędzy nieistniejącymi budynkami chederów. Rzeźba realistyczna tworzona jest od konstrukcyjnych podstaw w publicznym, jawnym procesie (tworzenie konstrukcji, modelowanie, ew. polichromia). Działanie ma cechy grupowego widowiska, kolektywnego performansu. 24.09 prof. Wiesław Koronowski – Brygady Pigmaliona.

IKONOSFERA – RYSUNKI PRZESTRZENNE | Janusz Bałdyga kilkudniowe warsztaty działań w przestrzeni otwartej podejmujące problematykę znaku w przestrzeni publicznej (uświadomienie sobie charakteru znaków funkcjonujących w Orli). Warsztat rozpoczyna ich konstrukcję poczynając od prostych form geometrycznych jak kwadrat, koło, trójkąt aż do symboli jak gwiazda Dawida, klepsydra, pentagram. Znaki tworzone w ramach warsztatu mają w większości charakter bytów efemerycznych. Planowana prezentacja publiczna 24.09. Autor: prof. Janusz Bałdyga


Przedstawione propozycje stanowią jedynie zarys przedsięwzięcia którego realny wymiar artystyczny i społeczny będzie tworzony w zetknięciu z realną sytuacją zastaną w Orli. Bierzemy pod uwagę możliwość zmian i rozbudowywania projektu korzystając z prezentowanych powyżej założeń.
SZTUKA POZA CENTRUM – Panel dyskusyjny z udziałem uczestników projektu ma na celu przybliżenie znaczenia poszczególnych realizacji i określenia miejsca sztuki współczesnej w przestrzeniach poza centrum. Wobec scentralizowanej i zhierarchizowanej mapy kulturowej jest to jeden z najważniejszych problemów dotyczących rozwoju kultury i jej rozpowszechniania.


‘TIME RECOVERED – MEMORY AND PARTICIPATION’ DIALOGUE & THE ARTS FESTIVAL AT ORLA SYNAGOGUE, POLAND September 2021